Njuškii siskáldâsân

Benin

Wikipedia:st
Benin täsiväldi
République du Bénin (ranskakielân)
lippu
lippu
vaakun
vaakun
Staatâhäämi täsiväldi
President Patrice Talon
Uáivikaavpug Porto-Novo (lahâasâttemlâš)
Cotonou (haaldâtlâš)[1]
Eres kaavpugeh Natitingou
Abomey
Ouidah
Parakou
Grand-Popo
Vijđodâh 112 622 km²
– sisčääci 1,8 %
Ässeeloho (2020) 12 132 891 [2]
– ässeesaahâdvuotâ 108 ässed/km²
– aalmugstuárrum 2,73 % (2020)
Virgáliih kielah ranskakielâ
Vaaluut CFA-frangi (XOF)
Äigi UTC+1
Jiečânâsvuotâ
Ranskaast 1.8.1960
Uánádâs BJ
– fiävruin DY
– kirdemmašinijn TY
Jotolâh uálgispiälásâš
Sundenummeer +229
Internet TLD .bj
Aalmuglâšlaavlâ L'Aube Nouvelle

Oovdiš staatâ(h) Benin aalmugtäsiväldi
(1975–1990)
Dahomey täsiväldi
(1958–1975)
Ranska Dahomey
(1894–1958)
Dahomey kunâgâskodde
(1600–1894)

Benin lii staatâ Afrikist, Guinealuovtâ riddoost. Ton uáivikaavpug lii Porto-Novo.

Historjá

[mute | mute käldee]

Beninist assii ulmuuh jo keđgiääigi.[3]

Benin riddokuávlu kočodui tovle uárjiriddon, ko viestâreennâmliih viežžii riddokuávlust ennuv oorjijd, kiäid sij tuálvui Amerikân. 1400-lovvoost viestâreennâmliih huksejii ennuv kolonialismkuudijd Benin kuávlun. Uárjikävppi vahâgitij ennuv 1600-lovvoost vuáđudum Dahomey staatâ aalmug. 1800-lovo loopâst Dahomeyst (ive 1975 rääjist Benin) šoodâi Ranska sirdoeennâm. Tađe ovdil kuávlust lijjii maaŋgah jiečânâs staatah, moi kielah já kulttuureh lijjii maaŋgâlágáneh. Kuávlu kievrâmus staatâ ovdil Dahomey lâi Allada kunâgâskodde. Mäddin lijjii enâmustáá ewekielâliih aalmugeh, kiäi madduuh lijjii tááláá Togo raajij siste. Tavveen stuárráámus juávkku lâi baribah já taveviestârist oppeet sombah.[4]

Benin finnij jiečânâsvuođâs Ranskaast porgemáánu 1. peeivi 1960.

Eennâmtiätu

[mute | mute käldee]

Benin vijđodâh lii 112 622 km², mast 110 622 km² lii eennâm já 2 000 km² čääci.

Sajadâh já rääjih

[mute | mute käldee]

Benin lii staatâ Viestâr-Afrikist NigeriaTogo kooskâst. Ton eres ránnjástaatah láá NigerBurkina Faso.

Morfologia

[mute | mute käldee]

Alemus saje Beninist lii Mont Sokbaro, mii paijaan 658 meetter alodâhân.[5]

Šoŋŋâdâh

[mute | mute käldee]

Šoŋŋâdâh Beninist lii trooppisâš: mäddin šooŋah láá kumeh já lahtâseh, tavveen váhá koškásuboh. Ubâ staatâst koškepaje pištá juovlâmáánust njuhčâmáánun já oppeet njuhčâmáánust syeinimáánu räi láá rášuarveh. Beninist láá viehâ uccáá meecih, ko koškepajeh já meccipuáluh láá tuššâdâm 59% meecijn, moh ovdil lijjii.[3]

Haldâttâh já politiik

[mute | mute käldee]

Kuávlulâš jyehim

[mute | mute käldee]
Benin departementeh: 1. Atakora, 2. Alibori, 3. Donga, 4. Borgou, 5. Collines, 6. Couffo, 7. Zou, 8. Plateau, 9. Mono, 10. Atlantique, 11. Littoral, 12. Ouémé

Benin lii juohhum 12 departementân (ranskakielân départements), moh láá juohhum val 77 pirrâdâhkodán (communes). Toh juáhhojeh 545 arrondissementân (arrondissements), já taah val sijdáid (villages) teikkâ kaavpugossijd (quartiers).[6]

Benin departementeh[6]
departement uáivikaavpug vijđodâh (km2) ässeeloho (11.5.2013)
Alibori Kandi 26 242 867 463
Atakora Natitingou 20 499 772 262
Atlantique Allada[7] 3 233 1 398 229
Borgou Parakou 25 856 1 214 249
Collines Dassa-Zoumé 13 931 717 477
Couffo Aplahoué 2 404 745 328
Donga Djougou 11 126 543 130
Littoral Cotonou 79 679 012
Mono Lokossa 1 605 497 243
Ouémé Porto-Novo 1 281 1 100 404
Plateau Pobè[7] 3 264 622 372
Zou Abomey 5 243 851 580

Ekonomia

[mute | mute käldee]

Benin lii ohtâ kievhimuin enâmijn maailmist.[3]

Viehâdâh

[mute | mute käldee]

Ässeeloho

[mute | mute käldee]

Beninist ääsih paijeel 12 miljovn olmožid (2020).[8]

Kielah

[mute | mute käldee]

Virgálâš kielâ Beninist lii ranskakielâ, mutâ ton lasseen tobbeen sárnuh meiddei maaŋgâid hiäimukielâid ađai Beninist sárnojeh ohtsis 52 kiellâd.[9] ohtsis 52 kiellâd.[10] .

Kaavpugeh

[mute | mute käldee]

Veikkâ Benin uáivikaavpug lii Porto-Novo, ton stuárráámus kaavpug Cotonou.

Oskoldâh

[mute | mute käldee]

Benin lii voodoo šoddâmsaje, já jyehi uđđâivemáánu tobbeen uárnejuvvoo maailm stuárráámus voodoo-festivaal.[11] Maaŋgah hiäimuh Beninist, om. fon-, yoruba-ewehiäimuh, hárjutteh ärbivuáválâš animistlâš oskoldâh, vodun. Tot lii Beninist nuuvt stuorrâ áárvust, ete masa puoh eres-uv oskolduvâi hárjutteijeeh kunnijâtteh tom já ton imelijd.[12]

Algâaalmug oskolduvâi lasseen merhâšitteemuuh oskolduvah Beninist láá ristâoskoislam.[13]

Tiervâsvuotâ

[mute | mute käldee]

Eellimäigivuordâ Beninist lii 61 ihheed.

Škovlim

[mute | mute käldee]

Luuhâđ máttá 15–24-ihásijn ohtsis 60,95 %, kaandâin 69,76 % já nieidâin 51,94 % (2018). Paijeel 65-ihásijn ohtsis tuše 8,22 % máttá luuhâđ, almain 16,31 % já nisonijn tuše 2,27 % (2018).[14]

Kulttuur

[mute | mute käldee]
Wikimédiens du Bénin -kevtteejuávkku já Wikimedia Suomâ Heikki Kastemaa Villa Karost.

Grand-Popo riddokaavpugist kávnoo Villa Karo kulttuurkuávdáš, mii fáálá pargoviistijd jieškote-uvlágán taidâráid, tego kirječälleid já musikkáráid.[15] Ton ohtân ulmen lii ovdediđ ohtsispargo syemmilâš já afriklâš taidârij já totkei kooskâst.[16]

Fáádást eres soojijn

[mute | mute käldee]
  • Benin Enciclopedia Britannica -sijđostuvâst (eŋgâlâskielân)
  • Benin The World Factbook -sijđostuvâst (eŋgâlâskielân)
  • Benin BBC News -sijđostuvâst (eŋgâlâskielân)

Käldeeh

[mute | mute käldee]
  1. Benin Government 2020 theodora.com
  2. Benin Population 2020 World Population Review
  3. 3,0 3,1 3,2 Benin Globalis
  4. Benin Britannica
  5. The World Factbook: Benin Central Intelligence Agency
  6. 6,0 6,1 Brinkhoff, Thomas. BENIN: Republic of Benin: Departments. Čujottum 30.7.2020 (eŋgâlâskielân)
  7. 7,0 7,1 A., Simon. Bénin : liste des 12 nouveaux préfets et des chefs-lieux de départements. Čujottum 30.7.2020 (ranskakielân)
  8. Benin Population Worldometer
  9. Voodoo Afrikan arkea. Juha Vakkuri ja Juha Metso. Like Kustannus Oy 2014. ISBN 978-952-01-1101-4 s.38
  10. Voodoo Afrikan arkea. Juha Vakkuri ja Juha Metso. Like Kustannus Oy 2014. ISBN 978-952-01-1101-4 s.38
  11. Benin aventura.fi
  12. Voodoo Afrikan arkea. Juha Vakkuri ja Juha Metso. Like Kustannus Oy 2014. ISBN 978-952-01-1101-4 s.23
  13. Benin country profile BBC News
  14. Benin Education and literacy UNESCO Institute for Statistics
  15. Riku Rantala: ”Benin tarjoaa hämmentäviä kokemuksia” Ilta-Sanomat. 8.4.2015. Čujottum 19.6.2020.
  16. villakaro.org