Salla
 | Taan artikkâlist teikâ ton uásist iä lah käldeeh. Tun puávtáh išediđ Wikipedia lasseetmáin käldeid artikkâlân. |
| Salla | |
|---|---|
 Salla kirkko |
|
 |
 |
| Staatâ |
 Suomâ |
| Eennâmkodde | Lappi |
| Vijđodâh | 5 872,39[1] km² |
| – eennâm | 5 729,75 km² (97,6 %) |
| – sisčääci | 142,64 km² (2,4 %) |
| Ässeeloho | 3 285[2] (2024) |
| Ässeesaahâdvuotâ | 0,57 ässed/km² (2024) |
| Eenikielâ | 31.12.2019[3] |
| – suomâkielâ | 97,7 % |
| – ruotâkielâ | 0,0 % |
| – sämikielah | 0,0 % |
| – eres kielah | 2,3 % |
Salla lii kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Ive 2024 Sallast ääsih 3 285 olmožid,[2] já ton vijđodâh lii 5 872,39 km², mast 142,64 km² lii čääci.[1] Salla naaburkieldah láá Kiemâjävri, Kuáccám, Pelkosnjargâ, Puáššu já Suovâkuoškâ.
Historjá
[mute | mute käldee]Toovláš Salla
[mute | mute käldee]Salla jieŋâjävri šoodâi rusomáin moonnâm jieŋâääigi maŋa suulân 10 500 ihheed tassaaš. Vuossâmuuh ulmuuh pottii kuávlun talle. Ovdâhistorjálâš aassâm čokkâšui jaavrij já juuvâi riddoid. Puárásumos tobdos aassâmsaje lii Kenttälampi alda, já tot lii 7 000 ihheed puáris.[5]
Kyelijäävri sämmiliih
[mute | mute käldee]
1400-lovo loopâst Kiemâ lappieennâm šoodâi uássin Ruotâ kunâgâskode. Tot lâi ohtâ kunâgâskodde kuuđáin lappienâmijn (ruotâkielân lappmark). Eres lappieennâmeh lijjii Tuárnus lappieennâm, Juulev lappieennâm, Pittáám lappieennâm, Ume ađai Lycksele lappieennâm já Ångermanland ađai Åsele lappieennâm. Kiemâ lappienâmist lijjii käävci sämisijdâd (lappby, lapinkylä): Aanaar, Kiemâkylá (táálááš Suovâkuoškâ), Kitka (táálááš Puáššu), Kittâl, Salla, Maanselkä (táálááš Kuáccám), Suáđigil já Suobbâd.
Kyelijäävrisämmilij tehálumos iäláttâssân lijjii koddepivdo, maijuupivdo já kuálástem. Meid čevđiellei ja luudij pivdem já ovdâmerkkân muorjim lijjii teháliih. Puásui lâi hokâttâssân koddepiivdost já tiäđust-uv vuájánin. Sämmiliih čokkânii meid Kyelijäävrist tälvisiijdâin, kost ovdâmerkkân kerivâššui. Ohtâ tälvisijdâ lâi Peterinselkäst, tááláá Ruošâst.[5]
Meid vuossâmuuh Birka-almaah, kärjilliih já paapah juttii viärutmin já jurgâlitmin tälvisiijdâin. Tääl oinui-uv Kyelijäävri sijdâ jo Ruotâ já Ruošâ viäruluvâttâlmijn. Kyevtkiärdág viäruttâs jotkui 1800-lovo räi.
1600-lovvoost Kyelijäävrist lijjii 9 sämisuuhâd: Saija tâi Saijets, Tenno, Kuhmitsa, Kallunki, Peuna, Miulus, Korja, Hari já Jönsö tâi Juntsa. Stuorrâ uási tááláin kyelijávrálijn láá tai suuvâi maajeeldpuátteeh.
1700-lovvoost 1900-lohon
[mute | mute käldee]1700-lovo áálgust vuossâmuuh syemmiliih värrejii Kyelijáávrán. Uđâsässeeh puohtii mieldis šiiveettuálu já eennâmviljâlem. Uđâsässei meeri lâi aalgâst ucce. Kuuloold sämmiliih algâttii meid uccâ eennâmviljâlem, veik eennâmtielhuuh lijjii kiähnuh já šoddâmpaje uánihâš.
Sämmilij já syemmilij koskâsiih näimilitoh šoddii táválubbon 1750-lovvoost. Sämmiliih merkkejuvvojii syemmilâžžân, ko lappiviäru nubástui tááluviärrun 1760-lovvoost. Siämmást paapah hálbášii sämikielâ já irâttii meddâlistiđ tom. Uđâsässei meeri lasanij kuuloold.
1800-lovvoost syemmilij meeri šoodâi čuuvtij. Sämikielâ aalgij maŋasmoonnâđ já suomâkielâ pajanii ohtsâškode váldukiellân. Nuuvttii kuopiolâš Apu-Piplia-Seura vuolgâttij Kyelijáávrán 40 rámáttid 10.2.1854. Ton lasseen pappâ já sämikulttuur totkee Jacob Fellman eelij Kyelijäävrist já muštâlij, et veik eenâb suomâstui, te meid sámástui vijđáht. Kyelijäävri sämikielâ aldemuuh kielâsuhâliih láá eres Kiemâsäämi hyelkkikielah, anarâškielâ já nuorttâlâškielâ, eromâšávt Nuorttijäävri kuávlukielâ.
Nelgiäigi, mii aalgij jo 1808 já lâi váiváámus 1810–1813, hitodij uđâsässei puáttim, mut tot lâi koorâs meid sämmiláid – maaŋgah siijdah kuárusmii ollásávt. Äŋgirumos ääigih koččojii čiččâm vyeligis ihheen.
Savotteh kessii eenâb uđâsässeid Kyelijáávrán 1850-lovo maŋa, já kieldâ ässeeloho lassaanškuođij. Kodde- já maijuunäälih kiäppánii lijgepiivdost. Vuossâmuš škoovlâ huksejui Kyelijáávrán 1890-lovvoost, já maađij Kiemâjäävrist Kyelijáávrán valmâštui ive 1903.
Majemuuh kyelijävrikielâ sárnooh jammii 1900-lovo aalgâst.
Siskáldâssuáti lâi Sallast iänáážin rávhálâš, veik ruopsâdeh áijojii rääji nuorttiibel. Suomâ nuorttârääji lâi liävuttem 1920 räi, ko Sovjetlitto já Suomâ soppii Tarto ráávhusopâmuš. Salla nuorttârääjist lijjii stuimeest syemmiliih räjivaavtah já kommunistliih "Muurmanni legioona", kiäh lijjii syemmiliih já kyelijávráliih kommunisteh, kooskâst. Nuuvttii-uv tábáhtui Sallast já Suovâkuoškâst "Läskikapina" ađai Pyeidistuime. Ruopsisupseer Jahvetti Moilanen jođettij ruopsisjuávhu Värriö saavootsajan já huccâlij pargoalmaid stuuimán. Kihheen ij jáámmám, mut stuimejuávkku rievvij irâttâsâi kassaid ko mađhâšij Ruošân Kyelijäävri čoođâ.
Eennâmtiätu
[mute | mute käldee]Kieldâ koskâčuákkipäikki lii Salla kirkkosijdâ. Stuárráámuuh siijdah láá Kursu, Salmivaara já Saija. Kelloselkäst lii almugijkoskâsâš rääjirastaldittemsaje.[6] Salla lii tobdos maađhâšmist, mut meid ollâ pargottesvuođâst. Sallatuoddâr mađhâšemkuávdáš já Salla Wilderness Park (oovdiš Poropuisto teikkâ Puásuimuorâstâh) sehe Salla, Oulanka já uási Värrio aalmuglâšmeecijn láá meid Sallast. Väldikodálâš UKK-vandârdemkiäinu jotá meid Salla peht. Tuntsa meccikuávlu lii Tave-Sallast.
Stuárráámus uási Sallast kulá Kiemâjuuvâ čäcikuávlun, eereeb Tuntsajuuhâ já Oulankajuuhâ, moh kolgeh Vielgismeerân.
Sallast láá ennuv tuoddâreh. Merhâšitteemuuh tain láá Joutsituodâr (537 m), Karhutuodâr (518 m, tolebáá Kuopsitunturi), Nuorttituodâr (482 m), Värriötuoddâreh, Vuotostuodâr (452 m), Sorsatuodâr (628 m) já Sallatuoddâreh (2012 räi Pyhätuoddâreh).
Viehâdâh
[mute | mute käldee]Ässeeloho
[mute | mute käldee]Siijdah
[mute | mute käldee]Aatsinki, Aholanvaara, Ahvenselkä, Hautajärvi, Hietajärvi, Hirvasvaara, Isohalme, Kallunki, Kelloselkä, Kotala, Koutelo, Salla markkân, Mälävaara, Kursu, Käsmä, Naruska, Niemelä, Oulanka, Onkamo, Pahkakumpu, Paloperä, Saija, Salmivaara, Selkälä, Tuohikylä, Vallovaara, Varvikko já Vittikko.
1940-lovvoost luovâttum siijdah
[mute | mute käldee]Alakurtti, Korja, Kuolajärvi, Lampela, Sallansuu, Sovajärvi, Tuutijärvi, Vuorijärvi, Vuosnajärvi já Yläkurtti.
Palvâlusah
[mute | mute käldee]Tile ive 2025
[mute | mute käldee]
Kieldâst lii škovlâkuávdás, kost láá vuáđuškovlâ já luvâttâh.[7][8] Luvâttuvvâst láá lamaš uáppeeh meiddei Ruošâst.[9]
Salla tiervâsvuotâkuávdáš lii áávus argâpeeivij. Seŋgâuásádâh kiddejui ive 2024.[10]
Sallast láá meid Suáti- já uđđâsisthuksimääigi museo, taaiđâsaje Lyylin Salonki, raavâdviäsu Akkavaara, kiinálâš raavâdviäsu Hunan Finnchn sehe S- já K-kävppi. Kirkkosiijdâst láá meid kirkko já paŋkki, kirjerááju, ryevdikävppi, kamuvkävppi (já postâ) Save Salla Senter, mast uárnejuvvojeh tábáhtumeh.
Sallatuoddâr čuoigâmkuávdáást láá raavâdviäsuh Keloravintola, Kiela já Kielast lii meid baari Papana pupi.
Fáádást eres soojijn
[mute | mute käldee]
Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást Salla.
Käldeeh
[mute | mute käldee]- ↑ a â Suomen pinta-ala kunnittain 1.1.2025 maanmittauslaitos.fi. Čujottum 17.5.2025. (suomâkielân)
- ↑ Kieli sukupuolen mukaan kunnittain, 1990–2019 web.archive.org. 16.9.2020. Čujottum 20.5.2025. (suomâkielân)
- ↑ Nenonen, Kaisu-Maija & Teerijoki, Ilkka: Historian suursanakirja, s. 448. WSOY, 1998. ISBN 951-0-22044-2.
- ↑ a â Sallan kansallispuiston ja lähialueen historia www.luontoon.fi. Čujottum 18.5.2025. (suomâkielân)
- ↑ Sallan kansainvälinen rajanylityspaikka salla.fi. Čujottum 21.5.2025. (suomâkielân)
- ↑ Perusopetus salla.fi. Čujottum 21.5.2025. (suomâkielân)
- ↑ Lukio salla.fi. Čujottum 21.5.2025. (suomâkielân)
- ↑ Venäläiset oppilaat pelastavat Sallan lukion Yle Uutiset. 9.11.2016. Čujottum 21.5.2025. (suomâkielân)
- ↑ Lapin hyvinvointialue lapha.fi. Čujottum 21.5.2025. (suomâkielân)