Pesipállu

Almai pesipálluspellâ joođoost

Pesipállu (suomâkielân pesäpallo, uánidum pesis) lii Suomâ aalmuglâšspellâ. Tom ovdedij Lauri "Tahko" Pihkala 1900-lovo aalgâkeččin. Suomâst pesipáálu alemuuh liigah láá Almai Superpesis já Nisonij Superpesis. Toi maŋa puátih Almai Ykköspesis já Nisonij Ykköspesis. Kuálmádin alemus liiga lii Suomâliiga. Suomâ lasseen pesipállu spiälloo kuittâg puđâldâssân Ruotâst, Saksaast, Kanadast já Australiast. Meid Indiast pesipállu lii šoddâmin pivnohubbon.

Speelâ ulmen lii finniđ eenâb kaččâmijd (čuággáid) ko vuástálistee. Siskiedist spelleeh časkeh páálu vuáruluvâi já irâtteh kaččâđ kuulmâ peesi peht maassâd päikkipiäsán. Jis spellee luhostuvá täst, te suu juávkku finnee kaččâm. Olgokiedist spelleeh irâtteh tuáppuđ páálu já puáldiđ vuástálistee spelleid toin naalijn, ete sij toimâtteh páálu pessijd ovdilgo vuástálistee spelleeh kiergâneh toid.

Spellâ lii juohhum kyevti uásán, já kuohtuin oosijn kuohtuuh juávhuh spellih nelji vuárupaarâ (neljii siskiedist já neljii olgokiedist). Kuohtui oosij kaččâmeh rekinistojeh sierâ, ađai vuosmuu uási kaččâmeh iä innig vaaigut nube uásán. Jis uásivuáituh maneh táásá, te spiälloo táválávt supervuárupaarâ já táárbu mield vala pááikánčaskemkišto.

Kieddi

Pesipállukieddi

Pesipállukiädán kuleh päikkipeesi já kulmâ kieddipeesi sehe eidusâš spellâmkuávlu, mon räijejeh sijđorääjih, monnjârääji já ovdâtävgi. Sijđorääjih vyelgih päikkipeesist vinnood nube já kuálmád peesij kulij, mutâ ucánjáhháá ovdil peesij toh jorgetteh jerdust päikkipeesi háárán já juátkih njuolgist monnjârááján. Vuossâmuš peesi lii čižetpele sijđorääji alne päikkipeesi já kuálmád peesi kooskâst. Päikkimääđhi piällást lii karvemlippu, mon spellee kalga karveđ ko sun káččá kuálmád peesist päikkipiäsán.

Iänááš spellâtábáhtusah älgih päikkipeesist já eromâšávt piemmâmvuáláá paaldâst. Piemmâmvuálááš lii jurbâ muorâtuálbus, mon asodâh lii 3–5 cm já čođâmitto 60 cm. Ovdâtäävgi suonjâr lii 270 cm piemmâmvuáláá kuávdáást. Päikkipeesi suonjâr lii 5 m. Ton pirrâ lii syejikuávlu, mon suonjâr lii 7 m.

Spellâmkuávlu stuárudâh mulsâšud ton mield, lii-uv koččâmušâst nisonij, almai, nuorâi vâi párnái spellâ. Almai kiedi kukkodâh lii 96 m já kobdodâh 42 m. Nisonij kiedi kukkodâh lii 82 m já kobdodâh 36 m.

Almai kiedist päikkipeesi já vuosmuu peesi koskâ lii 20 m. Vuosmuu peesist nube piäsán lii 33 m, já nube peesist kuálmád piäsán lii 36 m. Päikkimätki lii 40,5 m. Nisonij kiedist kooskah láá 17,5 m, 30 m, 31 m já 36 m.

Riäiduh

Pesipáálu riäiduh

Pesipáálu tehálumoseh riäiduh láá pállu, maila, pesipállukiistâ já syejikappeer. Virgálijn speelâin uážžu kevttiđ tuše tagarijd riäiduid, maid Suomâ Pesipállulitto lii tuhhiittâm.

Pállu

Páálu pirâsmitto lii 21,60–22,20 cm. Ton tiäddu mulsâšud spellei mield. Almai pállu tiäddá 160–165 grammâd, nisonij pállu 135–140 grammâd já párnái pállu 95–100 grammâd. Meid páálu tovgâm kalga leđe riehtâ.

Maila

Aalgâst mailah ráhtojii muorâst. Toh lijjii viehâ lussâdeh já muárrojii älkkeebeht. Táálááh mailah ráhtojeh čiđđâsááigust já lasâsááigust tiäturáin.

Pesipállukiistâ

Olgospelleeh pyehtih kevttiđ pesipállukistuu (suomâkielân räpylä) páálu kiddâväldimân. Kistuuh ráhtojeh olmâ näähkist. Vaalmâštmist kiävttojeh sehe mašineh já tuoijum.

Syejikappeer

Syejikappeer lii págulâš.

Juávhu rááhtus

Juávkun kuleh enâmustáá 12 spelled já kyehti spellâjođetteijee.

Olgokiedist pyehtih spellâđ 9 spelled. Sij láá lukkár, ovdâtuáppejeijee, kulmâ pesivaavtâ, kyehti puáldee já kyehti monnjâtuáppejeijee.

• Lukkár spiällá päikkipeesist. Suu pargon lii piemmâđ páálu vuástálistee časkei já vahtiđ päikkipeesi.
• Ovdâtuáppejeijee spiällá ovdâkiedist, táválávt uálgispeln. Suu pargon lii toppiđ uánihis časkemijd.
• Pesivaavtah vähtejeh peesijd já irâtteh puáldiđ siskiedi spelleid.
• Puáldeeh spellâv nube já kuálmád peesi tyehin. Sunnuu pargon lii väldiđ kiddâ koskâkuhes časkemijd já toimâttiđ páálu pessijd.
• Monnjâtuáppejeijeeh spellâv monnjâkiedist. Sunnuu pargon lii toppiđ ollâ časkemijd já taid pááluid, moh čođâtteh puáldimlinjá.

Siskiedist pyehtih spellâđ 9 spelled já kulmâ vildáásčaskee. Jyehi spellee kannat leđe pyeri časkee já käččee. Spellein láá kuittâg jieškote-uvlágáneh roolah.

• Njunošovdáneijee lii jotelis käččee já časkemoornigist vuossâmužžân. Suu pargon lii pyehtiđ kaččâmijd.
• Molsomčaskee pargon lii časkeđ toin naalijn, ete eres spelleeh pyehtih kaččâđ peesist nuubán.
• Pááikánčaskee pargon lii finniđ spellee kuálmád peesist päikkipiäsán.
• Vildáásčaskee puáhtá časkeđ kuás peri (ko táválávt spelleeh ferttejeh časkeđ tiätu oornigist). Sust lii eresivnásâš päiđi.

Ohtâ spellee lii juávhu kapteen. Ovdil speelâ juávhui kapteeneh kištottâllâv tast, kuábáš uážžu valjiđ, aalgât-uv suu juávkku olgo- vâi siskiedist. Taan kišto nommâ lii hutunkeitto.

Spellâjođetteijee joođeet juávhu speelâ já meerrid, maggaar taktiik juávkku ain jieškođe-uv tiileest kiävttá. Sisvuáru ääigi sun čuážžu päikkipeesi syejikuávlust. Olgovuáru ääigi sun čuážžu kiedi uálgispeln jieijâs kuávlust.

Kapteen tâi spellâjođetteijee lii juávhu sárnumvuoigâdvuođâ kevttee. Sun uážžu sahhiittâllâđ tuámmár.

Ovdáneijee skuvgát kuálmád piäsán. Pesivahtâ háputtâl páálu. Tuámmár vákšoo tile.

Tuámáreh

Speelâ stivrejeh vittâ tuámmár. Spellâtuámmár joođeet speelâ já västid tast, ete spellâ spiälloo njuolgâdusâi mield. Sun kocá meid vuosmuu peesi. Piemmâmtuámmár västid tast, ete lukkár piämmá páálu njuolgâdusâi mield. Sun kocá meid päikkipeesi. Nube peesi tuámmár kocá nube peesi, já kuálmád peesi tuámmár vist kocá kuálmád peesi. Monnjâräjituámmár kocá monnjârääji ađai tom, siäivu-uv pállu kiedi siisâ vâi ton ulguubel. Puoh tuámáreh meid tievâsmiteh nubijdis pargo. Peesi kocemist puoh tehálumos pargo lii kocceeđ, kuábáš kiergân piäsán vuosmužžân: pállu (olgokiedi spellee haaldust) vâi siskiedi spellee.

Speelâ tooimah

Speelâ ulmen lii finniđ eenâb kaččâmijd ko vuástálistee. Juávkku puáhtá finniđ kaččâmijd sisvuárus ääigi. Olgovuárus ääigi juávkku keččâl estiđ vuástálistee finniimist kaččâmijd.

Hutunkeitto

Hutunkeitto

Ovdil eidusii speelâ juávhui kapteeneh kištottâllâv hutunkeitto-kištoost. Vistig päikkijuávhu kapteen leggist maila spellâtuámárân. Tastmaŋa kapteeneh väldiv mailaast kiddâ vuáruttuvâi nube spellee kieđâ paajaabeln. Tot kapteen, kote majemužžân pasta tolliđ mailaast kiddâ, vuáittá kišto já uážžu valjiđ, aalgât-uv suu juávkku siskiedist vâi olgokiedist.

Lukkár algâstiälust

Piemmâm

Olgokiedi lukkár piämmá páálu siskiedi časkeid. Piemmâm lii viehâ teknisâš toimâ, mon mudoh láá sajadume, algâstiällu, piemmâmlihâstâs já čahhim. Ovdil piemmâm lukkár ferttee finniđ piemmâmlove uđđâ časkei. Piemmâmlope adeluvvoo ko pállu lii lamaš lukkár haaldust päikkipeesist, mottoom olgospellee haaldust mottoom kieddipeesist já talle oppeet lukkár haaldust.

• Sajadume: Lukkár ferttee čuážžuđ ollásávt piemmâmvuáláá uálgispeln (teikâ čižetpeln jis časkee časka uálgispeln).
• Algâstiällu: Lukkár piäjá kuohtuid kieđâinis piemmâmvuáláá paajaabel. Pállu lii vyeleeb kieđâst.
• Piemmâmlihâstâs: Lukkár tuálvu pállukieđâ vuáláskulij ucemustáá 15 cm, mon maŋa sun piämmá páálu ááimun. Ko pállu luovvân kieđâst, te lukkár ferttee čuážžuđ kiäigusjuolgij.
• Čahhim: Lukkár ferttee čahhiđ toin naalijn, ete časkee puáhtá časkeđ rijjâ.

Koččâmušâst lii rievtis piemmâm ain ko časkee časka. Jis časkee ij časke, te piemmâm lii kuittâg riehtâ, jis lukkárist lii piemmâmlope, piemmâm lii teknisávt riehtâ já pállu paijaan ucemustáá oovtâ meetter lukkár uáivi paajaabel já siäivu talle piemmâmvuáláá oolâ. Jis ohtâ täin iävtuin ij olášuu, te piemmâm lii puástud.

Jis piemmâm lii puástud ige kiedist lah oovtâgin sisspellee, te časkee finnee rijjâmääđhi vuosmuu piäsán. Jis kiedist láá ohtâ teikâ eenâb sisspelleeh, te kyevti puástu piemmâm maŋa ovdemuš sisspellee finnee rijjâmääđhi čuávuváá piäsán. Taat puáhtá leđe meid päikkipeesi.

Časkem

Spelleeh ferttejeh časkeđ muuneeld meridum oornigist. Oornig puáhtá mutteđ oosij kooskâst. Vildáásčaskeeh pyehtih časkeđ táválij spellei kooskâst. Táválávt časkee časka čižetpeln. Jis sun haalijd časkeđ uálgispeln, te sun ferttee almottiđ tast lukkárân.

Lukkár ferttee piemmâđ časkei enâmustáá kulmâ rievtis piemmâm. Kuálmád piemmâm maŋa časkee moonât pesitorvo päikkipeesist. Talle sust šadda ovdáneijee, já sun ferttee finniđ pesitorvo kieddipeesist.

Časkem lii jo-uv lavâlâš teikâ lavâttem. Koččâmušâst lii lavâttemes časkem eereeb iärrás talle ko pállu ij siäivu eidusii spellâmkuávlu oolâ, teikâ ko pállu tiäivá kuohtii maailan. Ovdâlavâttemes časkemist pállu siäivu päikkipeesi oolâ teikâ ovdil ovdâtäävgi. Monnjâlavâttemes časkemist pállu siäivu monnjârääji nube pel. Sijđolavâttemes časkemist pállu siäivu spellâmkuávlu čižetpel teikâ uálgispel.

Jis časkee majemuš časkem lii lavâttem, te sun puálá tállán.

Ovdánem

Ko sisspellest šadda ovdáneijee, te sun ferttee ain finniđ pesitorvo kieddipeesist, amas sun pyelliđ. Ovdáneijee ferttee jotteeđ peesist nuubán oornigist. Oovtâ peesist ij pyevti leđe eenâb ko ohtâ ovdáneijee. Ko piäsán puátá čuávuvâš ovdáneijee, te ovdebáš ovdáneijee moonât pesitorvoos. Sun moonât pesitorvoos talle-uv, jis sun lii meddâl peesist talle ko pállu lii ton peesist, olgospellee haaldust.

Hávádume

Ovdáneijee háváduvá, jis sun lii meddâl peesist talle ko olgospellee tuáppee páálu (ađai váldá tom kiddâ njuolgist ááimust). Hávádum ovdáneijee ferttee maccâđ päikkipiäsán.

Ovdáneijee lii iirâtmin kaččâm, mutâ pállu leš lukkár haaldust ovdil ko sun lii päikkipeesist, já nuuvt sun puálá.

Pyellim

Ovdáneijee puálá, jis sust ij lah pesitorvo já pállu lii čuávuváá peesist olgospellee haaldust. Časkee puálá, jis suu majemuš časkem lii lavâttem. Puállám spellee ferttee maccâđ päikkipiäsán.

Kaččâm

Ovdáneijee puáhtá juávkkusis kaččâm ko sun jotá puoh peesij peht maassâd päikkipiäsán háváduuhánnáá já pyelehánnáá.

Kunneekaččâm

Spellee časka kunneekaččâm talle ko sun piäsá jieijâs časkemijn päikkipeesist kuálmád piäsán, iäge olgospelleeh keččâlâm puáldiđ suu vuosmuu piäsán ige nube piäsán. Kunneekaččâm lii oovtâ kaččâm árvusâš. Táválávt tuámmár koskâldut speelâ ton ääigi, ete spellee juávkkuskipáreh eellih kuálmád peesist já ávudeh kunneekaččâm. Ko spellâ juátkoo, te spellee puáhtá keččâliđ meid táválii kaččâm.

Speelâ joto

Speelâst láá kyehti uási. Kuohtuin oosijn spiällojeh nelji vuárupaarâ. Oovtâ vuárupaarâst kuohtuuh juávhuh spellih ohtii siskiedist já ohtii olgokiedist.

Sisvuáru nuuhâm

Juávhu sisvuáru nohá tállán ko kulmâ ovdáneijee láá puállám. Sisvuáru nohá talle-uv, jis juávkku ij lah finnim ucemustáá kyehti kaččâm talle ko puoh časkeeh já vildáásčaskeeh láá časkam. Jis puoh časkei maŋa juávhust kuittâg láá ucemustáá kyehti kaččâm, te časkeerieggee álgá aalgâst.

Uási nuuhâm

Uási nohá niäljád vuárupaarâ maŋa. Tot puáhtá nuuhâđ meid niäljád vuárupaarâ vuosmuu sisvuáru maŋa, jis juávhust, mii speelâi ton sisvuárust, láá ucceeb kaččâmeh ko ton juávhust, mii spelâččij majemuu sisvuáru. Tot juávkku, mast láá eenâb kaččâmeh uási loopâst, vuáittá uási. Uási puáhtá meid nuuhâđ táásá.

Nube uásist siskiedist aalgât tot juávkku, mii vuosmuu uásist algâttij olgokiedist.

Kyevti uási maŋa tot juávkku, mii vuoitij eenâb oosijd, vuáittá ubâ speelâ. Jis vuáituh láá táásá, te spiälloo (máhđulávt) supervuárupaarâ.

Supervuárupaarâ

Supervuárupaarâst kuohtuuh juávhuh spellih oovtâ sisvuáru já oovtâ olgovuáru. Tot kapteen, kote vuoitij hutunkeitto, uážžu valjiđ, spiällá-uv suu juávkku vistig siskiedist vâi olgokiedist. Tot juávkku, mii finnij eenâb kaččâmijd jieijâs sisvuárust, vuáittá speelâ. Jis kaččâmeh láá táásá, te spiälloo pááikánčaskemkišto.

Supervuárupaarâ ij spelluu Superpesis, Ykköspesis, Suomâliiga já nuorâi Superpesis vuáđuspellârááiđust. Ton saajeest spiälloo njuolgist pááikánčaskemkišto.

Pááikánčaskemkišto

Taan kištoost kuábbáá-uv juávhust láá vittâ časkee–ovdáneijee-paarâ. Ovdáneijee aalgât kuálmád peesist, kost časkee kalga pyehtiđ suu pááikán. Časkee finnee oppeet enâmustáá kulmâ rievtis piemmâm lukkárist. Tot juávkku, mii finnij eenâb kaččâmijd viiđâ paarâ maŋa, vuáittá speelâ. Jis kaččâmeh láá vala-uv táásá, te kišto juátkoo ain kulmáin paaráin ton räi, ko ohtâ juávkku finnee eenâb kaččâmijd.

Historjá

Šoddâm

1900-lovo aalgâst puoh pivnohumos pálluspellâ Suomâst lâi kunâgâspállu, mon vuossâmuš virgálâš spellâ spellui Oulust ive 1901. Taan speelâst spelleeh irâttii kaččâđ päikkimoolâst olgomoolân já maassâd nuuvt ete olgospelleeh iä teivâm sijjân pálloin.

Kunâgâspáálu já kuhespáálu kiedih

Lauri Pihkala halijdij ovdediđ speelâ lase. Ive 1907 sun mađhâšij Ovtâstum staatáid já uápásmij baseball-speelân. Pihkala lijkkui speelân, mutâ sun ij lijkkum toos, ete baseballist ij ain tábáhtum ennustkin. Pihkala eelij Ovtâstum staatâin vala uđđâsist iivij 1912–1913.

Ive 1914 Pihkala lasettij kunâgâspáálun kaččâmijd. Ovdil tom kunâgâspáálu ulmen lâi tuše časkeđ kuhheeb ääigi ko nubbe juávkku. Čuávuváá ive Pihkala oovdânpuovtij uđđâ speelâ: kuhespáálu (suomâkielân pitkäpallo). Kunâgâspáálu já baseball lasseen kuhespáálun vaiguttii eres-uv pálluspeelah tego Ruošâ lapta, Ruotâ långboll já Saksa schlagball. Ive 1917 Pihkala peividij speelâ njuolgâdusâid.

Kuhespállu spellui iivij 1915–1921 já poođij kuuloold kunâgâspáálu sajan. Kieddi ovdánij ive 1920 já 1921. Pihkala halijdij speelân vala lase liävtu já čielgâsvuođâ. Čohčâmáánust 1920 kiedist lijjii pääihi lasseen kyehti peesi, já siämmáá ive skammâmáánust Pihkala lasettij vala kuálmád peesi. Pihkala ovdedij speelâ eromâšávt Jyväskylä luvâttuvâst, mutâ tááláá hámásii pesipáálu vuossâmuš virgálâš iskosspellâ uárnejui Helsigist Kaisaniemi kiedist 14.11.1920.

Kuhespállu lonottui pesipáálun ive 1922. Sääni pesipállu (suomâkielân pesäpallo) keksij syemmilii nissoonlihâdem ovdedeijee Anni Collan. Vistig tot merhâšij baseball, mutâ Pihkala vaaldij sääni jieijâs speelâ nommân.

Vuosmuuh čyeti ihheed

Aalgâst Pihkala levâttij pesipáálu eromâšávt suojâluskoddetooimâ peht. Suáldátlâšvuođâst muštâl ovdâmerkkân tot, ete spelleeh háváduveh já ovdil meid jammii (tääl pyelih). Pesipállu ovdedij suáldáttááiđuid tego kraanaat leggistem já suáján skuvgááttem, veikâ Pihkala ij ovdedâmgin speelâ tuše suáldáttij várás.

Nuorttâ–Uárji ive 1959

Teháliih tábáhtusah:

• 1922: Helsig Pallonlyöjät vuáittá pesipáálu vuossâmuu suomâmiäštárvuođâ.
• 1931: Lahti Mailaveikot vuáittá nisonij pesipáálu vuossâmuu suomâmiäštárvuođâ.
• 1931: Suomâ Pesipállulitto ry vuáđudemčuákkim uárnejuvvoo roovvâdmáánu 10. peeivi.
• 1932: Válduliiga juáhhoo Nuortâ já Uárji uásáduvváid. Vuossâmuuh pesipáálu Nuorttâ–Uárji-kištoh spiällojeh Helsigist roovvâdmáánu nube peeivi. Uárji vuáittá 11–4. Lehâstâhleggistem leggist Lauri Pihkala.
• 1932: Pesipáálu vuossâmuin staatâkištoin Suomâ vuáittá Eestieennâm 14–3.
• 1941: Suáti koskâldut spellâm kesimáánust. Mitaleh iä juohhuu, já Nuorttâ-Uárji-kištoh iä uárnejuu.
• 1952: Pesipállu lii čáitusšlaaijân Helsig olympiakištoin syeinimáánu 31. peeivi.
• 1961: Vuossâmuuh nisonij Nuorttâ-Uárji-kištoh uárnejuvvojeh Kuopiost. Uárji vuáittá 7–2.
• 1981: Ykkössarja (ive 1991 rääjist Ykköspesis) puátá uđđâ liigan Miäštárvuotâliiga (tallaš válduliiga) já Suomâliiga kooskân.
• 1989: Superpesis vuáđuduvvoo pesipáálu válduliigan.
• 1992: Vuossâmuuh pesipáálu World Cup ‑kištoh uárnejuvvojeh Helsig Kaisaniemist.
• 2019: Pesipállulisenseh láá eenâb ko kuássin ovdil (17 960 lisensid skammâmáánu 12. peeivi).
• 2022: Pesipállu tiävdá 100 ihheed.

Teháliih njuolgâdusnubástusah:

• 1931: Kiädán puátá monnjârääji, mii lii 86 m keččin päikkipeesist.
• 1933: Päikkimáátkán puátá muálkki. (Nube käldee mield tot poođij jo 1931.)
• 1937: Kieddipeesih vijđáneh.
• 1954: Monnjârääji sirdâšuvá 91 meetter kiäčán.
• 1975: Monnjârääji sirdâšuvá 94 meetter kiäčán.
• 1985: Vildáásčaskeeh puátih fáárun.
• 1987: Miäštárvuotâ čuávdoo vuosmuu tove kočâttemspelâiguin.
• 1989: Syejikapereh váldojeh kiävtun.
• 1990: Supervuárupaarâ váldoo kiävtun.
• 1994: Čuágástittem vuáđuduvá kyevti uásán.
• 1996: Pááikánčaskemkišto váldoo kiävtun.
• 2001: Kyevti kaččâm njuolgâdus lasettuvvoo speelân.

Fáádást eres soojijn

• Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást Pesipállu.

• www.anarasaavis.fi – Uđđâseh pesipáálust