Kiärun kirkko
| Kiärun kirkko | |
|---|---|
 Áimukove Kiärun kirhoost já stohvâlist ive 2017 |
|
|
Koordinaateh: |
|
| Staatâ |
 Ruotâ |
| Lääni | Norrbotten lääni |
| Kieldâ | Kiärun |
| Kirkkokodde | Ruotâ kirkko |
| Pispekodde | Luleå pispekodde |
| Servikodde | Jukkasjäävri servikodde |
| Huksejum | 1909–1912 |
| Vihkum kiävtun | juovlâmáánu 8. peeivi 1912 |
| Vuávájeijee(h) | Gustaf Wickman |
| Materiaal | muorâ |
| Stijlâ | uđđâgootiiklâš |
| Äigi | UTC+1 |
Kiärun kirkko (ruotâkielân Kiruna kyrka) lii ive 1912 kiävtun vihkum stuorrâ uđđâgootiiklâš-jugendlâš muorâkirkko Kiärunist Norrbotten läänist Ruotâst. Tom vuávái ruátálâš arkkiteht Gustaf Wickman.[1] Kiärun kirkko kulá Jukkasjäävri servikoodán, mii vist kulá Luleå pispekoodán. Ruukifinnodâh LKAB adelij kirho servikoodán ive 1912.[2]
113 ihheed maŋeláá kirho ferttij sirdeđ nuortâs uássin Kiärun kaavpugsirdemist. Kirkko lii tääl Kurravaaravägen 4 pellâst suullân 3 km keččin puáris sajestis.
Historjá
[mute | mute käldee]Varrim
[mute | mute käldee]
Ive 2025 Kiärun kirkko varrij uđđâ sajan. Mätki aalgij porgemáánu 18. peeivi já nuuvâi porgemáánu 20. peeivi. Kirho sirdem lâi uási stuárráb projektist, mast ubâ Kiärun kaavpugkuávdáá ferttij sirduđ ruukifinnoduv LKAB ryevdiruuki oovdâst. Ryevdiruuki tooimâ keežild eennâm uhkedij vuáijuđ táálui vyelni.[1][3]
Kirho sirdem lâi eromâš stuorrâ já vátávâš haahâ, mii vuávájui käävci ihheed. Ruopsis kirho alodâh lii 35 m já kobdodâh 40 m, já tot tiäddá 672 000 kiillud.[4] Sirdemmätki lâi 5 km, veikkâ kirho uđđâ saje lii suullân 3 km keččin puáris saajeest, tastko kirho ij puáhtám sirdeđ uánehumos kiäinu mield.[4][5] Kirkko lihâdij suulân 500 meetterid oovtâ tiijmest. Ain koskâttuvâi kirkko orosistij ton ääigi, ete visásmittui, mon oornigist lijjii uásih, moh iä puáhtám meddâlistuđ. Tágáreh uásih láá ovdâmerkkân uurguh já alttartavlu.[1]
Meid kirho kiäinu valmâštâllâm lâi stuorrâ pargo. Luoddâ koolgâi vijđániđ 24 meetterân, já ton mieldi meddâlistojii muorah, kátulaampuh, jotolâhčuovah já meid šalde, mii ličij pävkittum jyehi tááhust.[1]
Joođeetmist västidij vuáládâheennâmlâš Mammoet, mii lii spesiaališum stuorrâ já lusis aašij lihâttâlmân.[1][6]
Porgemáánu 26. peeivi 2025 stohvâl-uv varrij siämmáá kiäinu mield ko kirkko uđđâ sajasis, mii lii kirhoost nuorttân.[2][4][7] Stohvâl lihâdij jotelubbooht ko kirkko: 2,7 kilomeetter oovtâ tiijmest.[7]
Huksiittâs
[mute | mute käldee]
Kirkko lii 40x40 m neljiháá hámásâš.[4] Puáris saajeest kirho maadânuorttiikeččin lâi lasettum servikoddesali, mii lâi vyeligub ko kirkkosali. Kirho taavaakeččin lâi sáákkást, nuorttiikeččin kuori já viestârkeččin viärjuviste. Sirdem maŋa kirkko jurgâlui 180°, nuuvt ete kuori lii tääl kirho viestârkeččin, servikoddesali taveviestârkeččin, viärjuviste nuorttiikeččin já sáákkást máddáákeččin.[8]
Kirhoost lii muorâkáttu, mii olá masa eennâm räi. Tom čiŋâtteh 12 pronssipäcisid, maid lii ráhtám ruátálâš koveverree Christian Eriksson.[9]
Kirho váldu-uuvsâ vuávái ruátálâš taaiđâmáálár Ossian Elgström.[10]
Kiärun kirho huksiimân kevttum hiirsah váldojii Arkaŋŋel kuávlust Ruošâst. Toh fievriduvvojii vistig tamppáin Narvik hamânân Taažân já talle junáin Kiärunân.[10]
Kuori
[mute | mute käldee]Álttár
[mute | mute käldee]
Álttár alne lii kirho áinoo ristâ. Kolledum muorâriistâ veerâi ruátálâš koveverree Christian Eriksson iivij 1912–1913.[11] Riistâ kuábbáá-uv peln lává sämialmai já säminissoon ruhâdâlmin. Sunnust almai čuážžu já nissoon lii luáštádâttâm idduidis oolâ.
Álttártavlu
[mute | mute käldee]
Ive 1912 kirkko finnij ivnáás álttártaavlu, mon máálái Ruotâ prinssâ Eugen.[12][13] Taavlust lii kovvejum piäiváás enâdâh.[10]
Uurguh
[mute | mute käldee]Kirhoost láá kyevtih uurguh. Puárásub uurguh ráhtojii ive 1912 já restauristojii ive 1949. Taid huksij ruátálâš finnodâh Åkerman & Lunds Orgelfabrik AB. Nubeh uurguh vist ráhtojii iivij 1955–1957. Toh láá restauristum kuohtii: ive 1978 já ive 2006. Ive 1978 restauristmist västidij ruátálâš finnodâh Grönlunds Orgelbyggeri AB. Nube renovistem maŋa urguuh váldojii uđđâsist kiävtun ive 2007. Uđđâsub uurguid huksij saksalâš Rudolph von Beckerath.[10]
Eres rakânâsah
[mute | mute käldee]Hävdikappel
[mute | mute käldee]
Uđđâ saje aldasijn lii kirkkoeennâm, já tobbeen lii hävdikappel. Kappel huksejui iivij 1931–1933, já tom vuávái ruátálâš arkkiteht Gustaf Wickman, kote vuávái meiddei Kiärun kirho.[14]
Stohvâl
[mute | mute käldee]
| ||
| Kiärun kirho stohvâl (čižetpeln) já Frösö kirho ive 1754 huksejum stohvâl (uálgispeln) |
Stohvâl häämi inspiraatiokälden lijjii meccisämmilij hirsâkuáđih já jämtlandliih stohvâleh tegu Frösö kirho ive 1754 huksejum stohvâl.[11] Nuuvtko Frösö kirho stohvâlist Kiärun kirho stohvâlist-uv láá 12 paijeel 20 m alosâžžâd pecistuálppud.[10]
Kiärun kirho stohvâlist láá kulmâ uási: vuáláášrááhtus, kiällukáámmár já kuuboolhámásâš tornâ. Tain koskâmus uási lii kiällukáámmár. Tot lii pecistuálpui alne. Kámárist láá kyehti kiälu: stuárráb kiällu já ucceeb kiällu. Stuárráb kiälun lii skuážurdum Albert Engström verstâ.[10]
Stohvâl vuáđu lii 8x8 m vijđosâš neljihâš (10x10 m cogijgijn). Stohvâl huksejui iivij 1906–1907. Tornâ vihkui kiävtun kuhesvástuppeeivi ive 1907.[11] Tot lâi 20 m keččin kirho puáris saajeest viestârân.[11]
Stohvâl alodâh lii 32 m já kobdodâh 11 m, já tot tiäddá 62 000 kiillud.[7]
Kiärun kirho stohvâl lii rahtum siämmáin materiaalijn ko kirkko-uv. Meiddei stohvâl pecistuálpuh puátih Arkaŋŋel kuávlust Ruošâst. Toh fievriduvvojii vistig tamppáin Narvik hamânân Taažân já talle junáin Kiärunân.[10]
Kovegalleria
[mute | mute käldee]-
Kiärun kirkko -
Kuori já álttár -
Pakkâkáttu -
Wickman vuávám muorâriäŋkuh -
Kirkkotuve pakkâkáttu já uurguh
Fáádást eres soojijn
[mute | mute käldee]
Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást Kiärun kirkko.
Käldeeh
[mute | mute käldee]- ↑ a â b c č Valkeapolku, Valtteri: Kiärun 113-ihásâš kirkko lii varriimin – uđđâ sajan lii 5 km Anarâš aavis. 20.8.2025. Čujottum 21.8.2025.
- ↑ a â Kiruna kyrka LKAB. Čujottum 23.8.2025. (ruotâkielân)
- ↑ Bryant, Miranda: The ‘big church move’: Swedish town begins to roll historic building 5km The Guardian. 19.8.2025. Čujottum 23.8.2025. (eŋgâlâskielân)
- ↑ a â b c Här flyttas Kiruna kyrka från gamla till nya centrum SVT. 19.8.2025. ”Flytten är 5 km lång.” Čujottum 24.8.2025. (ruotâkielân)
- ↑ Wainwright, Oliver: Kiruna: the town being moved 3km east so it doesn't fall into a mine Guardian. 22.10.2014. Čujottum 24.8.2025. (eŋgâlâskielân)
- ↑ Zweedse kerk van 672 ton in slakkengang op reis naar nieuwe plek nos.nl. 19.8.2025. Čujottum 23.8.2025. (hollandkielân)
- ↑ a â b Nu är Kiruna kyrkas klocktorn också på plats Aftonbladet. 26.8.2025. Čujottum 27.8.2025. (ruotâkielân)
- ↑ Kiruna kyrka har fått ett nytt hem – en historisk flytt genomförd enligt plan LKAB. 20.8.2025. Vyerkkejum . ”Byggnaden har vridits 180 grader, vilket innebär att koret nu vetter mot väster – ett symboliskt val som öppnar kyrkan mot staden och dess invånare.” Čujottum 24.8.2025. (ruotâkielân)
- ↑ Kiruna church Kiruna Lappland. Čujottum 27.8.2025. (eŋgâlâskielân)
- ↑ a â b c č d đ Kiruna kyrka www.svenskakyrkan.se. Čujottum 27.8.2025. (ruotâkielân)
- ↑ a â b c Bedoire, Fredric: Kiruna kyrka. Lappland band I:1. 1973. Sveriges kyrkor: konsthistoriskt i. Tukholma: Almqvist & Wiksell, 1973. Kirje nettiversio (PDF) (čujottum 22.8.2025). (ruotâkielân)
- ↑ Sternlund, Hans: Så klarade Kirunas berömda altartavla kyrkflytten SVT. 21.8.2025. Čujottum 21.8.2025. (ruotâkielân)
- ↑ Swanljung, Magnus: Världsunikt när Kirunas stolta träkyrka rullar genom stan Yle Svenska. 19.8.2025. Čujottum 22.8.2025. (ruotâkielân)
- ↑ Kiruna kyrkogårdskapell www.svenskakyrkan.se. Čujottum 27.8.2025. (ruotâkielân)