Glarus kanton historjá
Glarus kanton historjá kie Glarus kanton historjá. Glarus kanton seervâi Sveeici vuárnumliiton ive 1352.[1]
Suvorov suátimätki Glarusist ive 1799
[mute | mute käldee]
Ive 1799 pegâlmâs ryeššilâš suátihovdâ Aleksandr Suvorov marssij suátivievváin Sveeici kuovdin.[2] Talle Ranska suáđih ullii meddei Aalpâi räi. Suvorov juávhuh juttii vaigâdis várádâhkiäinui peht. Mottoom tehálâš tuáru tábáhtui Teufelsbrücke (piiru šalde) puotâ. Taan tuárust ryeššiliih já ranskaliih suáldátteh kuáhtájii. Suáldátteh torruu ciägukällei já njalahâs pálgái alne. Maŋgâseh lammâšuvvii teikâ jammii kolmâ já vaigâdis meecist. Kolmum lâi táválâš. Lusis riäidui keežild lihâdem lâi uáli vaigâd. Meiddei purrâmâš já čääci lijjii tuše váhá. Tot vaibâdij suáldáttijd ain eenâb.[3]
Suvorov ferttij mutteđ vuáváámis. Sun ij puáhtám jotteeđ algâalgâlii kiäinu mield. Glarus lâi uási uđđâ já vaigâdis kiäinust. Suáti vaiguttij čuuvtij páiháláid ässeid. Suáldátteh suáládii ässei käärji. Purrâmâš nuuvâi maaŋgâin perruin, já ulmuuh nelguu. Meiddei maaŋgah tááluh puáldojii. Suáldátteh suáládii tivrâs tiiŋgâid já kirhoi aarnijd. Páiháliih ferttejii eelliđ vaigâdis tiileest kuhháá suátimääđhi maŋa. Suvorov suátimätki lâi uánihâš, mutâ tot lâi lusis paje Glarus historjást.[3]
Glarus tekstiilráhtulâšvuotâ 1800-lovvoost
[mute | mute käldee]Glarusist aalgij stuorrâ tekstiilráhtulâšvuotâ jo 1800-lovvoost. Maaŋgâin fabrikijn valmâštuvvojii kággáh já toid teddiluvvojii kovoseh. Ohtâ pegâlmâs pyevtittâs lâi "Glarner Tüechli" -lijne. Taah lijneh vuábdojii pirrâ maailm. Ive 1870 suulân kuálmádâs kanton ässein porgii tekstiilfabrikijn. Glarus hutkoseh já mašineh lijjii oovdâstjotteeh maailmist, já toh vijđánii eres ráhtulâšvuotâstaatáid. Uđđâ mašineh kuittâg valdii pargei saje, já maaŋgah fabrikeh steŋgejuvvojii. Ive 1900 maŋa Glarusist ovdánškuottii meiddei eres ráhtulâšvuotâsyergih. Kuávlust valmâštuuškuottii päävir, meetaalpyevtittâsah já mašineh.[4]
Varrim Amerikân 1800-lovvoost
[mute | mute käldee]1800-lovvoost Glarus olmoošloho lasanij jotelávt. Fabrikeh já eennâmtááluh iä pastam adeliđ puohháid pargo. Maaŋgah ulmuuh paccii pargottáá, ko mašineh valdii olmoošpargovyeimi saje. Tondiet uási aalmugist meridij varriđ meddâl Sveeicist. Maŋgâseh mađhâšii Amerikân teikâ Ruošân. Ive 1884 vuáđudui Glarnerischer Auswanderungsverein (Glarus siirdolâšservi). Ton ulmen lâi išediđ ulmuid orniđ ohtâsii määđhi olgoenâmân. Ive 1845 vuolgij 193 persovn juávkku Glarusist Rotterdam kulij. Juávkku juuđij vistig Zürich já Basel peht. Talle sij lävkkejii taampân. Tamppâmätki piištij 48 peivid ovdil ko sij pottii Amerikân. Merikeejist sij jotkii määđhi junáiguin já juhâtampâiguin. Porgemáánu 8. peeivi sij pottii sajan, kost šoodâi New Glarus. Taat uđđâ aassâmsaje lii onnáá peeivi tobdosumos sveiccilâš sijdâ Ovtâstum staatâin. New Glarus lii ain čiävláá glaruslijn ärbivuovijnis já historjástis.[5][6]
Glarus pyellim ive 1861
[mute | mute käldee]
Ive 1861 Glarus uáivikaavpugist cokkânij stuorrâ pyellim. Pyellim aalgij uccâ njuovčâtuuliist maŋŋeed ehidist ääitist, mii lâi Christoph Tschudi táálu paaldâst Landsgemeindeplatzist. Lieggâ föhn-pieggâ levâttij njuovčâtuulâid. Njuovčâtuulah levânii jotelávt muorâtáálust nuubán. Časkâdempiergâseh iä lamaš tuárvi. Pyelimist tuušâi stuorrâ uási kuávdáást. Maaŋgah tááluh puollii ollásávt. Ulmuuh irâttii piäluštiđ tävirijdis, mutâ tullâ ovdánij liijkás jotelávt. Suulân love olmožid jammii. Pyellim maŋa kaavpug ferttij huksiđ masaba ollásávt uđđâsist. Uđđâ kaavpug huksejui torvolub vuovijguin. Tááluh huksejuvvojii keeđgist já tiijlâst. Návt toh iä cokkânâm älkkeht. Pyellim muštoo ain stuorrâ pärttin. Tot muutij meiddei kaavpugvuávám, já tast šoddii uđđâáigásuboh huksimvyevih. Puálu maŋa uárnejui vijđes ruttânuurrâm. Meiddei New Glarus adelij 1 250 dollarid[7] (suulân 40 000 dollarid onnáá peeivi ruuđâst) uđđâsisthuksiimân.[8]
Värivierrâm ive 1881
[mute | mute käldee]
Čohčâmáánu 11. peeivi 1881 Elmist tábáhtui stuorrâ luándukatastrof. Väärist luovânii ennuv eennâm já keeđgih. Ubâ rihte koočâi. Tot peeitij vuálá maaŋgâid tááluid já ulmuid. Maaŋgah loveh ulmuuh jammii. Taat pärtti lâi ohtâ paamuin Sveeici historjást. Maŋgâseh monâttii pääihis já omâduvâs. Motomij totkei mield ruukipargoh sattii hiäjusmittiđ vääri. Päärti maŋa siijdâ koolgâi huksiđ masa ollásávt uđđâsist. Ässeeh išedii nubijdis já algâttii elimis uđđâsist. Rakânâsah huksejuuškuottii sävribijn materiaalijn, tego keeđgist já betonist. Návt viggui estuđ tot, et siämmáámuđusiih päärtih iä šodâččii puátteevuođâst. Onnáá peeivi Elm-siijdâst láá muštomeerhah, moh kunnijâtteh jämmeid. Tábáhtusâst lii oppum ennuv. Totkeeh totkeh vala-uv, maht vierrâm tábáhtui, vâi siämmáálágáneh katastrofeh puávtáččii estuđ puátteevuođâst.[9]
Käldeeh
[mute | mute käldee]- ↑ Glarus www.britannica.com. Čujottum 26.3.2025. (eŋgâlâskielân)
- ↑ Suvorov, Aleksandr hls-dhs-dss.ch. Čujottum 26.3.2025. (italiakielân)
- 1 2 Rüegg, Severin: Suvorov: An offensive goes awry in the high mountains blog.nationalmuseum.ch. Čujottum 26.3.2025. (eŋgâlâskielân)
- ↑ ”Glarus – der Industriekanton”, Einbürgerung Kanton Glarus, s. 66. Kanton Glarus.
- ↑ ”Auswanderung”, Einbürgerung Kanton Glarus, s. 66. Kanton Glarus.
- ↑ Tschudy, J. Jacob: ”Additional Notes on New Glarus”, Wisconsin Historical Collections, Volume VIII, s. 440–445. State Historical Society of Wisconsin, 1879.
- ↑ New Glarus History/Timeline Swiss Historical Village & Museum. Čujottum 26.3.2025. (eŋgâlâskielân)
- ↑ Glarus (capital) Encyclopædia Britannica (11th ed.). 1911. Cambridge University Press. Čujottum 26.3.2025. (eŋgâlâskielân)
- ↑ Der Bergsturz von Elm web.archive.org. 11.10.2016. Elm Ferienregion. Čujottum 23.3.2025. (saksakielân)