Šoŋŋâdâhnubástus ive 2024
Taat artikkâl kieđâvuš šoŋŋâdâhnubástus ive 2024. Ihe 2024 lâi vuossâmuš ihe mittedemhistorjást, ko Eennâmpáálu lieggânem pajanij 1,5 ceehi rääji paajaabel.[1][2] Ive 2024 koskâliegâsvuotâ ubâ Eennâmpáálu alne lâi 15,1 °C.[1]
Maailmist
[mute | mute käldee]
Ive 2024 iŋádâhtuulah ruásádii sehe Maadâ- já Tave-Amerikist, já tulveh tovâttii ennuv eeđijd Espanjast. Hirmosstoormah lijjii Tave-Atlantist ohtsis ohtnubáloh, já šoŋŋâdâhnubástus tiet toh kievruu viehânáál. Kuhes pakkâ- já koškesvuotâpajeh šoddii pirrâ maailm.[1]
Skammâmáánu aalgâst ij lamaš vala muáttám Fuji-väärist, mii lâi vuossâmuš kerdi aainâs-uv 130 ihán, ko väričokke lâi vala skammâmáánust päljisin. Kofu-kaavpug virgeomâhááh láá ive 1894 rääjist almottâm Fuji-vääri vuosâmuottust. Ovdebâš ulâttâs lâi iivij 1955 já 2016, kuás vuosâmuotâ poođij Fuji-väärist roovvâdmáánu 26. peeivi.[3]
Kuovâmáánu
[mute | mute käldee]Kuovâmáánu 2024 mittedemhistorjá puoh pakkâsumos kuovâmáánu maailmvijđosávt. Koskâmiärálâš liegâsvuotâ lâi maailmvijđosávt 13,54 °C. Máánu lâi 1,77 °C lieggâsub ko koskâmiärálávt iivij 1850−1900. Kuovâmáánu algâpeeli lâi eromâš lieggâs maailmvijđosávt. Talle nelji peeivi maŋaluvâi (8.−11. peeivi) lijjii joba kyehti ceehi lieggâsuboh ko koskâmiärálávt iivij 1850−1900. Euroopist lâi uáli jo liegâs kuovâmáánust, eromâšávt Koskâ- já Nuorttâ-Euroopist. Ubâ Euroopist koskâmiärálâš liegâsvuotâ lâi 3,3 °C aaleeb ko koskâmiärálávt iivij 1991−2020.[4]
Kuovâmáánust 2024 meid meerah lijjii lieggâsuboh ko kuássin ovdil: váhá paijeel 21 lieggâcekkid. Oovdeb maailmvijđosâš liegâsvuotâulâttâs lâi porgemáánust 2023.
Kesimáánu
[mute | mute käldee]Ive 2024 kesimáánu lâi ton räi puoh pakkâsumos kesimáánu mittedemhistorjást maailmvijđosávt. Máánu koskâmiärálâš liegâsvuotâ lâi maailmvijđosávt 16,66 °C, mii lii 0,67 °C eenâb ko koskâmiärálávt iivij 1991−2020. Euroopist kesimáánu 2024 lâi mittedemhistorjá nubben lieggâsumos. Kesimáánu koskâmiärálâš liegâsvuotâ Euroopist lâi 1,57 °C aaleeb ko koskâmiärálávt kesimáánust iivij 1991–2020.[5]
Syeinimáánu
[mute | mute käldee]Vuossaargâ 22.7.2024 lâi Eennâmpáálust puoh pakkâsumos peivi, mon olmooškodde lâi ton räi kuássin mittedâm. Talle koskâmiärálâš liegâsvuotâ lâi maailmvijđosávt 17,15 °C. Eskin pasepeivi 21.7.2024 lâi mittedum mittedemhistorjá pakkâsumos peeivi, ko ton peeivi koskâmiärálâš liegâsvuotâ lâi 17,09 °C. Ovdil ive 2024 liegâsvuotâulâttâsâi puoh pakkâsumos peivi mittedui syeinimáánu 6. peeivi 2023. Talle koskâmiärálâš liegâsvuotâ maailmvijđosávt lâi 17,08 °C.[6]
Suomâst
[mute | mute käldee]
Ihe 2024 lâi Suomâst lieggâsub ko táválávt.[7] Ubâ eennâm koskâliegâsvuotâ lâi 4 °C, mii lâi 1,1 ceehi eenâb ko iivij 1991−2020 koskâmiärálávt.[7] Iäru lâi stuárráámus Tave-Laapist.[7] Tobbeen liegâsvuotâ lâi 1,7 °C aaleeb ko iivij 1991−2020 koskâmiärálávt.[7] Áimutiettuu lágádâs mield Tave-Laapi koskâliegâsvuotâ lâi spiekâstâhlávt olluv, já maaŋgâ mittedemsajattuvâst ive koskâárvu lâi sajattuv mittedemhistorjá alemus.[7] Keessiv iäru koskâáárvun lâi vala eenâb, 2−3,5 ceehi,[8] já skammâmáánust joba 3−4 ceehi.[1] Säämist mittedui-uv skammâmáánust alemus liegâsvuotâ ubâ Suomâst, ko Njellimist mittár čaaitij 12,6 °C skammâmáánu 8. peeivi.[9] Meid Suomâ maadâuásist ihe 2024 lâi spiekâstâhlávt liegâs.[7] Tuše uđđâivemáánu já cuáŋuimáánu lijjii kolmâsuboh ko táválávt ubâ Suomâst.[7] Puoh eres máánuh lijjii lieggâsuboh ko táválávt.[7]
Ive 2024 Suomâst lijjii ohtsis 71 pakkâpeivid, mii lâi eenâb ko kuássin ovdil mittedemhistorjást.[1][10]
Áimutiettuu lágádâs mield ive 2024 arvemeeri lâi stuárráámus uásist Suomâst stuárráb ko táválávt.[7] Suomâ viestâruásist oorvij joba härvinávt teikkâ spiekâstâhlávt ennuv.[7] Ive 2024 stormâpeeivih lijjii Suomâst 42.[9] Skammâmáánu 1. peeivi mittedui vuossâmuu tove Suomâ mittedemhistorjást hirmosstormâpieggâ merâkuávluin, ko Rauma Kylmäpihlaja sajattuvvâst pieggâ posoi 33,5 meetterid sekuntist.[9][11]
Kesimáánu
[mute | mute käldee]Stuárráámus uásist Suomâst kesimáánu lâi 1,5−3,5 °C lieggâsub ko táválávt. Laapist mittedui motomijn mittedemsajattuvâin joba neelji ceehi iäru, ko liegâsvuođâ verdid ivvijd 1991−2020.[5]
Käldeeh
[mute | mute käldee]- ↑ a â b c č Schreck, Jasmina: Ive 2024 Eennâmpáálu lieggânem pajanij 1,5 ceehi rääji paajaabel vuossâmuu keerdi mittedemhistorjást Anarâš aavis. 16.1.2025. Čujottum 15.1.2025.
- ↑ Maailman keskilämpötilan nousu ylitti 1,5 astetta ensi kertaa mittaushistoriassa, ja se näkyi tulvina ja hirmumyrskyinä Yle Uutiset. 10.1.2025. Čujottum 15.1.2025. (suomâkielân)
- ↑ Schreck, Jasmina: Fuji-väärist lii muáttám taan ive eskin skammâmáánust Anarâš aavis. 13.11.2024. Čujottum 17.1.2025. (suomâkielân)
- ↑ Schreck, Jasmina: Taan ive kuovâmáánu lâi pakkâsumos kuovâmáánu mittedemhistorjást Anarâš aavis. 20.3.2024. Čujottum 17.1.2025.
- ↑ a â Schreck, Jasmina: Kesimáánu 2024 lâi mittedemhistorjá pakkâsumos kesimáánu maailmvijđosávt Anarâš aavis. 13.7.2024. Čujottum 17.1.2025.
- ↑ Schreck, Jasmina: 22.7.2024 lâi mittedemhistorjá pakkâsumos peivi maailmvijđosávt Anarâš aavis. 26.7.2024. Čujottum 17.1.2025.
- ↑ a â b c č d đ e f g Mäklin, Elsa: Vuosi 2024 oli Suomessa poikkeuksellisen lämmin Yle Uutiset. 2.1.2025. Čujottum 16.1.2025. (suomâkielân)
- ↑ Kesä oli Euroopassa kaikkien aikojen lämpimin Yle Uutiset. 27.9.2024. Čujottum 16.1.2025. (suomâkielân)
- ↑ a â b Säävuosi 2024: Hirmumyrsky iski länsirannikolle – sää vaihteli sydäntalven yli 44 pakkasasteesta kesän hellepäiväennätykseen - Forecan sääuutiset ja blogi Foreca. Čujottum 16.1.2025. (suomâkielân)
- ↑ Syyskuu rikkoi sääennätyksiä: Monin paikoin ennätyksellisen lämmintä – hellepäiviä peräti kahdeksan - Forecan sääuutiset ja blogi Foreca. Čujottum 16.1.2025. (suomâkielân)
- ↑ Joulukuun ääripäät 9,2 ja −38,2 astetta – vuosi 2024 oli osassa maata jopa poikkeuksellisen lämmin - Forecan sääuutiset ja blogi Foreca. Čujottum 16.1.2025. (suomâkielân)